Dómur um Valeyrarvalsinn

Hér má einnig nálgast upptöku af viðtali sem Guðni Tómasson átt við Guðmund Andra um bókina.

Valeyrarvalsinn

Guðmundur Andri Thorsson, JPV, 2011.

Undirtitill nýrrar skáldsögu Guðmundar Andra Thorssonar, Valeyrarvalsins, er sagnasveigur. Sagnasveigar hafa verið skilgreindir sem safn stuttra sagna sem tengjast, í gegnum staðsetningu, þema, eða persónur en geta þrátt fyrir það einnig staðið sjálfstæðar. Þetta bókmenntaform á sér langan aðdraganda í bókmenntum m.a. í gegnum sagnasöfn með rammafrásagnir og frásagnir af hetjum í lausu eða bundnu máli. Fyrstu eiginlegu sagnasveigarnir, eins og þeir eru skilgreindir í dag, eru þó taldir hafa þróast út frá þorpssögunum sem komu fram á nítjándu öld og voru sögur sem gerðust í einu þorpi og lýstu lífinu þar. Þessar sögur fóru svo að tengjast á fjölbreyttari hátt og snemma á 20. öld er talað um að nýtt bókmenntaform, sagnasveigurinn, verði til.

Sagnasveigurinn samanstendur sem sagt af sögum sem eru tengdar, þannig að upplifun lesandans verður fyllri eftir því sem hann les sögurnar og skapar tengingar á milli þeirra. Þannig mynda sögurnar í sameinignu ákveðið samfélag. Valeyrarvals Guðmunds Andra gerir einmitt þetta, sögurnar af fólkinu tengjast sífellt þéttar eftir því sem líður á lesturinn þar til úr verður heild.

Einn helsti kostur þessa verks er að í viðhorfi sögumanns til þorpsins og fólksins er ekki nein sérstök fortíðarþrá sem gerir það að verkum að sagan er ekki tilfinningasöm eða sentimental þó hún sé full af tilfinningum. Eins og segir í sögunni "Utanviðsigheit", undir lok verksins, þar sem þorpinu í heild er lýst: "Þorpið á sína sögu, sína karaktera, sínar þjóðsögur. Karakterarnir eru allir löngu dauðir og bara manneskjur eftir og þjóðsögurnar eru horfnar og bara atburðir eftir." (151) Tekið er fram að þorpið er hvorki smækkuð mynd af heiminum né stendur utan hans. Tengsl þess við umheiminn eru alltaf til staðar þó ekki sé lögð nein sérstök áhersla á það. Aðfluttir einstaklingar, fólkið sem fór suður og fólkið sem kom til baka, heimsviðburðir sem hafa áhrif á lífið í þorpinu, allt eru þetta aðeins eðlilegur hluti af lífinu. En Guðmundur Andri tengir ekki bara þessar sögur saman og við heiminn utan þorpsins, heldur tengir hann þær líka við aðrar sögur í sínu eigin höfundarverki. Bæði má sjá persónugerðir sem lesendur þekkja úr öðrum sögum hans og ýmis smáatriði ganga aftur, eins og danshljómsveit Binna Frank úr Segðu mömmu að mér líði vel frá 2008 og klirrið frá ísmolum í viskíglasi úr Íslenska draumnum frá 1991. Þannig leikur höfundur sér að því að skapa lítil stef sem eru endurtekin í nýju samhengi bæði innan verksins og milli verka.

Þó er eins og höfundur hafi ekki alveg treyst á formið sem hann velur sögum sínum eða hæfni lesenda til að tengja á milli og því hefur hann vísi að rammasögu sem byrjar og endar verkið. Það var þó alls ekki nauðsynlegt og sögurnar alveg nægilega tengdar án hennar. Rammafrásögnin er raunar sísti hluti verksins þrátt fyrir mjög falleg stílbrigði í textanum. Fyrst og fremst af því að hún stingur í stúf við heildina. Þó að fjallað sé um nafngreindar persónur og atburði sem vísað er til í öðrum sögum þá eru þær ótengdar þessum örfáu mínútum í samtímanum sem tengja allar hinar sögurnar og bæta engu við það samfélag sem þar er lýst. Hið yfirskilvitlega Ég í rammafrásögninni, skáldið sem finnur sögur sínar í lífi þorpsbúa, er algjörlega ofaukið.

Að vissu leyti er form Valeyrarvalsins rökrétt framhald þeirrar frásagnaraðferðar sem Guðmundur Andri hefur notað í fyrri verkum sínum. Í Íslenska draumnum situr sögumaður eina kvöldstund og rifjar upp ævi sína og Náðarkraftur gerist á aðeins rúmum sólarhring. Í þessari bók er innri tími sögunnar enn afmarkaðari en hann er aðeins nokkrar mínútur. En á þeim mínútum rifja persónur gjarnan upp atvik úr lífi sínu og því spannar sögusviðið mun lengri tíma. Stundum fær lesandinn innsýn í ævi viðkomandi persóna í heild en stundum aðeins einstaka atburði sem hafa mótað líf þeirra. Nokkur leiðarstef úr fyrri bókum Guðmundar Andra má líka sjá stað í þessari bók þó að þau séu ekki jafn fyrirferðarmikil og í fyrri verkum, skáld sem eiga í erfiðleikum með að fanga skáldskapinn og synir sem ná ekki að uppfylla væntingar og kröfur kynslóðarinnar á undan.

Það sem einkennir þessa bók samt helst er hlýjan, og væntumþykja höfundar gagnvart sögupersónum sínum, jafnvel þeim misheppnuðu. Þó að votti fyrir örlitlu háði á köflum, eins og höfundur hafi aðeins þurft að hafa fyrir því að halda í þetta umburðarlyndi gagnvart persónum sínum, þá kemur það ekki að sök. Líf fólksins, vonbrigði þess og gleði er sett fram af virðingu og umhyggju sem gefur lesanda notalega tilfinningu að lestri loknum. Jafnvel misheppnuðum útgerðar- og bankamönnum, fíklum og konum sem halda í hið fullkomna yfirborð þó að hjarta þeirra sé frosið, er sýndur skilningur þar sem þau eru bara mannleg og breisk. Þessi hlýja skapar nauðsynlegt mótvægi við undirliggjandi tón bókarinnar í heild, einsemd mannsins. Jafnvel þegar sambönd fólks eru jákvæð er ávalt til staðar sú tilfinning að manneskjan sé alltaf ein. Afstaða sögumannsins veldur því að þrátt fyrir það er niðurstaða verksins jákvæð og jafnvel upplífgandi.

Tónlist spilar stórt hlutverk í þessari bók, hún er enn eitt leiðarstefið og finnst manni á köflum sem uppbygging verksins tengist tónlist. Margar raddir sem skapa heild, kunnugleg stef og hljómar og afbrigði sem eru endurtekin og tengja laglínur saman.

Nafn verksins Valeyrarvalsinn ber þetta auðvitað með sér ásamt því að mörg kaflaheitin tengjast tónlist, beint og óbeint, og mikið er um tónlistartengt myndmál. Kórtónleikar sem eru áætlaðir um kvöldið eru lím sem heldur sögunum saman, flestar persónurnar tengjast þessum kór eða ætla að vera viðstaddir tónleikana. Þær persónur sem standa utan þess hrings sem kórinn og tónleikarnir skapa eru einmitt þær persónur sem eru hvað nöturlegastar í einmannaleik sínum. Ein þessara persóna er aðalpersóna kaflans "Kvöldið má koma". Sú saga er gott dæmi um það hvernig sögurnar fylla upp í hvor aðra, ekki á augljósan hátt eins og þegar saga kórstjórans er útskýrð, eiginlega í framhjáhlaupi í annarri sögu, heldur þegar lesandinn fær sögur fólksins frá mismunandi sjónarhornum. Einvera og einangrun konunnar sem hér er í aðalhlutverki er svo nöturleg og sorgleg að það er ómögulegt annað en að fá vissa andúð á manninum sem yfirgaf hana. En þegar saga hans kemur fram, bæði frá hans eigin sjónarhóli, nýju konunnar hans og annarra þorpsbúa, þá sýnir höfundur fram á hve auðvelt var að falla í gröf dómhörkunnar. Ekki það að maðurinn sé gallalaus, né heldur að sársauki konunnar sé nokkuð minni, heldur einungis að í samböndum og samskiptum fólks eru sjaldnast hreinar línur, svart og hvítt.

Valeyrarvalsinn er fyrst og fremst mjög mannleg bók um einstaklinga og það samfélag sem þeir mynda.

Ertu með athugasemd vegna fréttarinnar? Sendu á frettir@ruv.is